Travmadan sonra: nə vaxt keçmir və nə etmək olar?

Yuxusuzluq, hadisənin gözünüzün önünə gəlməsi, diksinmək, tez əsəbiləşmək, özünü uzaq və ya “donmuş” hiss etmək — bunlar ağır hadisəyə qarşı normal reaksiyalardır. Bu dövrdə ən vacib olan təhlükəsizlik, yaxınların dəstəyi, yuxu və gündəlik ritmdir.

Əlamətlər bir aydan çox davam edirsə və həyatı çətinləşdirirsə, bu travma sonrası stress pozuntusu (TSSP) ola bilər:

• Hadisənin istəmədən təkrar yaşanması: xatirələr, kabuslar, “flashback”lər
• Hadisəni xatırladan yerlərdən, insanlardan, söhbətlərdən qaçmaq
• Daimi ehtiyatlılıq, diksinmək, təhlükə axtarmaq
• Yuxu və diqqət problemləri, əsəbilik
• Günahkarlıq, utanc, özünü və ya dünyanı təhlükəli və pis görmək
• Yaxınlardan uzaqlaşmaq, hisslərin “sönməsi”

• Gündəlik ritmi saxlayın: yuxu, yemək, hərəkət.
• Etibar etdiyiniz biri ilə danışın — hazır olduğunuz qədər.
• Spirtli içki və ya dərmanla “unutmağa” çalışmayın; bu, problemi dərinləşdirir.
• Yavaş nəfəs və “burada və indi” məşqləri gərginlik anlarında kömək edir: ətrafdakı 5 əşyanı, 4 səsi, 3 toxunuşu qeyd edin.

Travmaya yönəlmiş KDT və EMDR TSSP üçün ən yaxşı öyrənilmiş müalicələrdir. Onlar travma xatirəsini emal etməyə və qaçmanın yerinə təhlükəsizlik hissini bərpa etməyə kömək edir. Bu müalicələr təcrübəli mütəxəssislə aparılmalıdır; özünə kömək proqramları isə yuxu, stress və əhval üzərində işləmək üçün əlavə dəstək ola bilər.

Müharibədən qayıdanların və itki yaşayan ailələrin yaxınları da ağır yük daşıyır. Səbirli olun, danışmağa məcbur etməyin, amma hazır olduğunuzu göstərin. Öz sağlamlığınıza da qayğı göstərin.

Özünüzə və ya başqasına zərər vermək fikirləri, güclü ümidsizlik varsa və ya spirt və dərman istifadəsi nəzarətdən çıxıbsa, dərhal 112-yə zəng edin və ya həkimə müraciət edin.